De kerk in de winter

Het gebouw

Van Weezenkapel tot Van 't Lindenhoutmuseum

Gebouwd voor én door de weeskinderen

De Weezenkapel, gebouwd als vluchtheuvelkerk, is de eerste als protestantse kerk gebouwd in Nijmegen. Daarvoor kerkten de wezen in een kerkzaal voor 300 personen in een huis. Toen deze ruimte te klein werd, besloot men deze nieuwe kerk te bouwen.
Architect Bert Brouwer is verantwoordelijk voor het ontwerp. Hij was als architect met name actief bij de Nijmeegse en Groningse stadsuitbreidingen die in die tijd plaatsvonden. De kapel werd gebouwd door de werkmeesters en leerjongens van Neerbosch. De meester timmerman Van Yperen en de meester metselaar Fooy hadden de leiding over de bouw.

Fundamenten en kelder

In 1881 legde men de fundamenten. Deze fundamenten staan slechts een klein beetje lager dan de begane grond. De heuvel rond de kerk is later aangebracht en opgeworpen tegen de muren van de kelder. De grond van deze heuvel kwam uit het plantsoen voor de kleermakerij. Daar groef men een vijver (zoals op meer plaatsen op het terrein) zodat men bij een eventuele brand kon beschikken over water. Over de aldus ontstane kelder onder de kerk zei Van 't Lindenhout:

"Dit is zulk een grote ruimte, dat minstens 2000 mud aardappelen of andere levensmiddelen daarin geborgen kunnen worden. Door de aanhoging van buiten met aarde, behoeven wij nooit bezorgd te zijn bij een strenge winter, temeer daar het bovenste gedeelte van den kelder onder den vloer van de kerk door een steenen gewelf wordt dichtgemaakt. In dit steenen gewelf worden dikke balken gelegd, zodat wij nooit vrees behoeven te hebben, al mocht dit gewelf bij hoogen waterstand voor een gedeelte bezwijken, dat de vloer van de kapel kan instorten. Het licht in dezen groten kelders word aangebracht door valluiken en de toegang erheen is niet in de kapel, maar door twee tunnels van buiten onder den vluchtheuvel door, zodat men levensmiddelen met karren en wagens van buiten kan aanvoeren en deze zeer gemakkelijk van het voertuig kunnen worden afgedragen en in de kelders geborgen".

De fundamenten lagen er dus. In 1882 komen de pannen op het dak. In het weekblad "Het Oosten" schrijft Van 't Lindenhout daar over:

"Tot onze grote blijdschap kunnen wij onze vrienden berichten dat zaterdag 22 juli de pannen op het dak van de Weezenkapel zijn gelegd. Reeds vroeg in de morgen wapperde de Nederlandse driekleur op de nok van het hoge dak en werden groene takken aan een paar balken vastgenageld. Het werk werd met ijver aangevangen, de honderden en duizenden pannen vlogen als het ware naar boven en reeds des middags om drie uur was het werk afgelopen. Met een klein feestje aan den avond, bestaande uit versch gebakken broodjes met bier werd deze feestelijke, gedenkwaardige dag besloten".

Aan vier zijden van het interieur is een galerij. Een dergelijke omgaande galerij is uitzonderlijk. De bouwkosten bedroegen circa 30.000 gulden.

Torenspits

Tijdens het regenachtige Jaarfeest op 30 augustus 1882 wordt de nieuwe kapel ingewijd. Aanvankelijk stond er geen spits op de toren, deze kwam er pas in 1891. Deze ranke spits werd gebouwd door de gebroeders Houtman, oud-wezen die inmiddels in Den Haag een eigen bedrijf hadden.

Het orgel

Het orgel bevindt zich op de galerij direct achter de ingang van de kapel. Het mechanische orgel heeft twee klavieren en een vrij pedaal. Het telde bij de bouw 27 registers en het aantal pijpen bedraagt 1456. Tijdens de restauratie in 1963, bij het honderdjarig bestaan van de instelling, werd o.a. de mixtuur verhoogd en werd het ontbrekende cornetregister alsnog toegevoegd. Dit door de firma Bakker en Timmenga te Leeuwaarden gebouwde instrument is een geschenk van oud pupillen uit 1936. Bij de functiewijziging van de kapel tot museum is het orgel op de oorspronkelijke plaats gehandhaafd.

Klokken en uurwerk

De bestaande luidklok dateert uit 1923, hij is gegoten door A.D. van Bergen. Op de luidklok staat de tekst "De Heer weet waar wij wonen". Men kreeg deze klok in 1923 van oud-wezen bij het 60-jarig bestaan van Neerbosch. De klok werd geluid bij het begin van de kerkdiensten en verder bij speciale gelegenheden. De klok gaat nu automatisch en slaat elk half en elk heel uur, maar daarnaast kan de klok nog steeds als klassieke luidklok gebruikt worden.

Men kreeg meer van de oud-Neerbosschers. Zoals de opgang naar de kerk, als geschenk in 1938, bij het 75-jarig bestaan. Het uurwerk in de toren was eveneens een geschenk, het was een cadeau van de heer J. v.d. Kolk te Zwolle.
De gevelsteen boven de deur met het woord Beth-el (huis van God) kreeg men van de heer J. Pott uit Deventer. Deze man had met deze steen op een tentoonstelling een prijs gewonnen. In het jury-rapport schreef men:
"Gevelsteen in den vorm van een Cartouche. Ene beloning van fl.15.- en getuigschrift. Deze steen is meesterlijk bewerkt en verdient mitsdien bijzonder te worden vermeld."
Achter de kerk is een ruimte aangebouwd, bestemd als keuken. In geval de kerk als vluchtplaats bij hoog water zou moeten gebruiken, kon men hier eten bereiden. In 1913 werd deze ruimte geschikt gemaakt als catechisatielokaal.

Modernisering en Rijksmonument in 2001

In 1967 werd de kerk grondig verbouwd, bij het ruim 100-jarig bestaan van Kinderdorp "Neerbosch". De renovatie en verbouwing werd uitgevoerd onder leiding van ir. J.J. Tuynenburg Muys. De gele glas-in-lood ramen verdwenen om plaats te maken voor helder glas omdat "alles wat binnen de kerk gebeurt ook gezien mag worden" aldus de toenmalige predikant S. de Boer. De oude banken die in een cirkel rond de preekstoel stonden verdwenen, evenals de enorme preekstoel zelf. De kerk kreeg een andere kleur. Het geel-bruine houtwerk werd overgeschilderd in grijs en wit. Op 17 december 1967 hield ds. S. de Boer de eerste dienst in de gerestaureerde kerk. Uit deze periode dateert ook het liturgisch centrum. Het oude doopfont uit 1913 dat vroeger tegen de preekstoel hing, kreeg een nieuw omhulsel en staat op het podium.
Sinds 1999 huisvest de kapel het Van 't Lindenhoutmuseum. In 2001 werd het gebouw een Rijksmonument. (monumentnummer 523039 besluit nr. RNO 2000-3083 d.d. 24-9-2001). In 2010 vond groot onderhoud plaats, ondersteund door de BRIM, een subsidie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Bronnen
De Wandeling door Kinderdorp Neerbosch door R. van Regteren De Vriend des Huizes 15, april 2011, Van kapel tot museum, Zeno Kolks Het Oosten, 1882, Prot. Christelijk tijdschrift, archief Van 't Lindenhoutmuseum